Susza: czy ubezpieczenie upraw w ogóle ją obejmuje

W skrócie: tak, ustawa o ubezpieczeniach upraw wymienia suszę wśród ryzyk z dopłatą (art. 3 ust. 1 pkt 1) i wśród pięciu ryzyk, którymi rolnik może spełnić obowiązek ubezpieczenia (art. 10c ust. 1). Problem w tym, że „susza" w polisie nie oznacza suchego pola, tylko spadek klimatycznego bilansu wodnego poniżej progu z rozporządzenia, w dowolnym sześciodekadowym okresie między 21 marca a 30 września. Wypłata rusza dopiero od 25% straty w plonie głównym (przy gradzie od 10%), a udział własny wynosi 20, 25 albo 30% sumy ubezpieczenia, nie wartości szkody. Dlatego ochrona od suszy jest w ofertach rzadsza i droższa niż od gradu, a państwo dokłada ubezpieczycielom do suszowych odszkodowań osobną dotację.

Co ustawa nazywa suszą

Definicja jest w art. 3 ust. 2 pkt 10 ustawy z 7 lipca 2005 r. o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospodarskich (t.j. Dz.U. 2025 poz. 251). Szkody spowodowane przez suszę „oznaczają szkody spowodowane wystąpieniem, w dowolnym sześciodekadowym okresie od dnia 21 marca do dnia 30 września, spadku klimatycznego bilansu wodnego poniżej wartości określonej dla poszczególnych gatunków roślin uprawnych i gleb".

Są tu trzy elementy i każdy odbiera część nadziei na wypłatę:

• Okno czasowe. Liczy się dowolne 60 dni (sześć dekad) między 21 marca a 30 września. Susza w październiku przy siewie ozimin albo w lutym nie jest suszą w rozumieniu ustawy.
• Klimatyczny bilans wodny (KBW). To różnica między opadem a parowaniem, liczona dla regionu, nie dla Twojego pola. Wartości progowe dla gatunków roślin i kategorii gleb, z podziałem na województwa, określa minister rolnictwa w rozporządzeniu (art. 3 ust. 4; obowiązuje rozporządzenie z 11 kwietnia 2019 r., Dz.U. 2019 poz. 739).
• Ogłoszenie ministra. Wskaźniki KBW minister publikuje w obwieszczeniu między 21 maja a 20 października, w ciągu 10 dni po zakończeniu każdego sześciodekadowego okresu, na podstawie danych Instytutu Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa (art. 3 ust. 5). Instytut prowadzi publiczny monitoring suszy rolniczej, z którego te dane pochodzą; ustawa wskazuje instytut jako źródło, nie sam serwis.

Praktyczny skutek: o tym, czy w Twojej gminie „była susza", nie decyduje ani Twój wilgotnościomierz, ani zdjęcie zeschniętej kukurydzy, tylko tabela dla gatunku i gleby w Twoim województwie. Pole może być spalone, a wskaźnik może nie przekroczyć progu. Bywa też odwrotnie: wskaźnik przekroczony, a plon w normie, bo gleba trzymała wodę. Wtedy szkody nie ma, więc i wypłaty.

25%, nie 10%: próg, od którego zaczyna się wypłata

Art. 6 ust. 2 rozdziela ryzyka na dwie grupy. Za huragan, powódź, deszcz nawalny, grad, piorun, obsunięcie ziemi, lawinę, przezimowanie i przymrozki ubezpieczyciel odpowiada, „jeżeli szkody w plonie głównym wyniosą co najmniej 10%". Za suszę „jeżeli szkody w plonie głównym wyniosą co najmniej 25%".

Strata 20% plonu kukurydzy przez suszę to zero odszkodowania. Strata 24% to nadal zero. Dopiero od 25% liczy się cokolwiek, i to od pełnej wartości szkody, a nie od nadwyżki ponad próg. To franszyza integralna: próg otwiera wypłatę, ale sam nie jest odejmowany.

Udział własny liczony od sumy, nie od szkody

Tu jest najważniejsza różnica, której nie widać na pierwszej stronie oferty. Art. 6 ust. 3 pkt 1 lit. b mówi, że przy gradzie czy przymrozku odszkodowanie za uprawy polowe może być pomniejszone „nie więcej niż o 10% wartości tych szkód". Art. 6 ust. 3 pkt 2 mówi, że przy suszy odszkodowanie „może być pomniejszone o 20%, 25% albo 30% sumy ubezpieczenia, w zależności od wysokości pomniejszenia wskazanej w umowie ubezpieczenia".

Sumy ubezpieczenia, nie wartości szkody. Schemat liczbowy z jawnymi założeniami: kukurydza, suma 12 700 zł/ha (maksimum na 2026 r. z rozporządzenia Dz.U. 2025 poz. 1628), udział własny 25% sumy, czyli 3175 zł/ha.

Przy udziale własnym 30% sumy realna wypłata zaczyna się dopiero powyżej 30% straty; przy 20% sumy od samego progu 25%, ale symbolicznie. Ustawa mówi „może być pomniejszone", więc konkretny wariant jest w umowie. W mojej praktyce to jedyna liczba w polisie suszowej, którą trzeba sprawdzić przed składką.

Dlaczego stawka za suszę jest osobno traktowana

Ustawa sama daje sygnał, że susza jest droższa. Gdy ubezpieczyciel ustali stawki powyżej limitu 9% sumy (12% dla klasy V, 15% dla VI), dopłata jest liczona proporcjonalnie: iloczyn dopłaty i liczby 9 dzieli się przez sumę stawek za ryzyka objęte umową, ale „z wyłączeniem ryzyka suszy i ujemnych skutków przezimowania" (art. 5 ust. 5 pkt 1 lit. b i ust. 7a pkt 2). Stawka suszowa nie wchodzi do tego mianownika. Ustawodawca założył więc, że będzie na tyle wysoka, iż bez wyłączenia zjadałaby dopłatę do pozostałych ryzyk.

Drugi sygnał to art. 10a. Zakładowi, który wypłacił odszkodowania suszowe, przysługuje z budżetu dotacja w wysokości 60% różnicy między łączną kwotą tych odszkodowań w roku a kwotą stanowiącą 90% składek zebranych za ryzyko suszy (razem z dopłatami). Państwo współfinansuje więc suszę powyżej 90% zebranej składki, czyli działa jak reasekurator. Dla rolnika nie zmienia to nic bezpośrednio, ale tłumaczy, dlaczego produkt w ogóle jest w sprzedaży i dlaczego ubezpieczyciele bronią się progami.

Susza a obowiązek ubezpieczenia

Susza jest jednym z pięciu ryzyk (obok powodzi, gradu, przezimowania i przymrozków wiosennych), którymi rolnik pobierający płatności bezpośrednie spełnia obowiązek ubezpieczenia połowy upraw (art. 10c ust. 1 i 2). Nie musisz wybierać suszy; wystarczy grad. Jeśli jednak wybierzesz suszę, pamiętaj o art. 10c ust. 4 pkt 2: odpowiedzialność zaczyna się po 14 dniach od zawarcia umowy. Okno suszowe otwiera się 21 marca, więc polisa z 15 marca chroni od 29 marca. O mechanice dopłat i limitach stawek pisałem osobno w tekście o tym, jak realnie działają dopłaty do ubezpieczeń upraw.

Co ustawa uznaje za suszę, a czego nie

Co zrobić, gdy susza dotknęła pole

Ubezpieczenie upraw to umowa z Kodeksu cywilnego, więc obowiązują art. 818 i 826 KC (t.j. Dz.U. 2026 poz. 795). Art. 818 § 1 pozwala OWU wyznaczyć termin zawiadomienia o szkodzie, a § 3 daje ubezpieczycielowi prawo obniżyć świadczenie, jeśli spóźnienie z winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa uniemożliwiło ustalenie okoliczności i skutków zdarzenia. Art. 826 § 1 każe ratować przedmiot ubezpieczenia i ograniczać szkodę, a § 4 gwarantuje zwrot celowych kosztów tych działań w granicach sumy.

Konkretne terminy i sposób szacowania są w OWU produktu upraw, bo ustawa w art. 9 ust. 6 pkt 5 zostawia „warunki likwidacji szkód, w tym zasady i tryb ustalania wysokości szkód" umowie ubezpieczyciela z ministrem. Zwykłe OWU gospodarstwa rolnego tu nie pomoże: Compensa w OWU Gospodarstwo Rolne (Rozdział I § 3 ust. 3 pkt 62) wprost wyłącza szkody „w drzewach, krzewach, roślinach na pniu, uprawach". Polisa upraw to osobny dokument i to o niego proś.

Uczciwie: przy suszy ważniejsze od polisy bywa, czy minister ogłosił dla Twojego województwa przekroczenie progu. Sprawdź obwieszczenia z art. 3 ust. 5 zaraz po zakończeniu okresu sześciodekadowego. Bez tego wpisu ubezpieczyciel ma prawo powiedzieć, że suszy nie było, choćby pole mówiło co innego. Programy pomocowe ARiMR to osobna ścieżka, uruchamiana na dany rok odrębnymi przepisami, więc ich tu nie opisuję.

Przeczytaj również

• Dopłaty do ubezpieczeń upraw rolnych: jak realnie działają
• Obowiązkowe ubezpieczenie budynków rolniczych