Spadki i testamenty

Dziedziczenie ustawowe — kto dziedziczy, gdy nie ma testamentu

Kolejność dziedziczenia bez testamentu krok po kroku: dzieci i małżonek, rodzice, rodzeństwo, dziadkowie, gmina. Ile dostaje wdowa i dlaczego partner bez ślubu nie dostaje nic.

F Filip Dzierżak 7 min czytania
Para w średnim wieku rozmawia poważnie przy kuchennym stole, trzymając się za ręce
Spis treści

W skrócie: gdy nie ma testamentu, spadek dzieli Kodeks cywilny, a nie rodzina przy stole. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci i małżonek w częściach równych, przy czym małżonek dostaje co najmniej 1/4 (art. 931 § 1 KC). Bez dzieci i wnuków dziedziczy małżonek razem z rodzicami zmarłego, a gdy któregoś z rodziców już nie ma, jego część przejmuje rodzeństwo (art. 932). Dalej są dziadkowie, ich dzieci i wnuki, pasierbowie, a na końcu gmina albo Skarb Państwa (art. 934–935). Partner bez ślubu nie dziedziczy w żadnym wariancie. Jeżeli chcesz go zabezpieczyć, musisz to zrobić za życia: testamentem albo polisą na życie ze wskazaniem uposażonego.

Najczęściej słyszę dwa przekonania: „po mężu wszystko dostanie żona" i „mieszkamy razem dwadzieścia lat, więc partnerka zostanie w mieszkaniu". Oba rozmijają się z art. 931 KC. Poniżej kolejność, jaką stosuje sąd albo notariusz.

Kiedy w ogóle wchodzi dziedziczenie ustawowe?

Zgodnie z art. 926 § 2 KC dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy zmarły nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z powołanych osób nie chce lub nie może dziedziczyć. Paragraf 3 dodaje wariant częściowy: testament obejmuje tylko część majątku, a co do reszty działa ustawa. W praktyce: brak testamentu, testament nieważny albo jedyny spadkobierca testamentowy odrzucił spadek lub zmarł wcześniej.

Kto dziedziczy po kolei — zestawienie

Tabela pokazuje, jak dzieli się spadek w najczęstszych układach rodzinnych. Udziały wynikają wprost z przepisów, bez żadnych założeń.

Kto zostaje po zmarłym Kto dziedziczy i w jakich częściach Przepis
małżonek i 1–3 dzieci wszyscy po równo (np. małżonek i dwoje dzieci: po 1/3) art. 931 § 1
małżonek i 4 dzieci lub więcej małżonek 1/4, reszta po równo między dzieci (przy czworgu: po 3/16) art. 931 § 1
dziecko zmarło wcześniej, zostawiło własne dzieci udział tego dziecka dzielą po równo wnuki art. 931 § 2
małżonek, brak dzieci i wnuków, żyją oboje rodzice małżonek 1/2, każdy z rodziców 1/4 art. 932 § 2, art. 933 § 1
jak wyżej, ale jeden z rodziców nie żyje jego 1/4 przechodzi na rodzeństwo zmarłego art. 932 § 4
jak wyżej, brak rodzeństwa i jego dzieci żyjący rodzic dostaje 1/2, małżonek 1/2 art. 932 § 6
brak dzieci i małżonka rodzice po równo; za zmarłego rodzica wchodzi rodzeństwo art. 932 § 3–4
tylko małżonek (brak dzieci, rodziców, rodzeństwa i ich dzieci) małżonek całość art. 933 § 2
brak wszystkich wyżej wymienionych dziadkowie po równo; za zmarłego dziadka jego dzieci (wujostwo), a za nie ich dzieci (kuzyni) art. 934
brak małżonka i krewnych z ustawy dzieci małżonka (pasierbowie), ale tylko gdy żadne z ich rodziców nie żyje art. 934¹
nie ma nikogo z powyższych gmina ostatniego miejsca zamieszkania, a gdy go nie da się ustalić w Polsce: Skarb Państwa art. 935

Krąg krewnych ma granicę: dla spadków otwartych po 15 listopada 2023 r. ustawa kończy go na wnukach dziadków, czyli na kuzynach (art. 934 § 2¹ KC, dodany ustawą z 28 lipca 2023 r., Dz.U. 2023 poz. 1615). Dalsi krewni nie dziedziczą.

Dwie rzeczy z tej tabeli zaskakują najczęściej. Po pierwsze, małżonek bez dzieci dzieli spadek z teściami, a czasem z rodzeństwem zmarłego. Po drugie, pasierb dziedziczy dopiero na samym końcu, przed gminą, i to wyłącznie wtedy, gdy nie żyje ani jego ojciec, ani matka. W rodzinie patchworkowej, w której dziecko partnerki wychowywało się z Tobą od przedszkola, ustawa nie zrobi dla niego niczego, dopóki żyje jego drugi rodzic.

Ile naprawdę dostaje wdowa albo wdowiec?

Tu wraca przekonanie „po mężu wszystko dostanie żona". W małżeństwie ze wspólnością ustawową każdy z małżonków ma równy udział w majątku wspólnym (art. 43 § 1 KRO). Po śmierci męża połowa majątku wspólnego nie jest spadkiem, tylko udziałem żony. Do spadku wchodzi druga połowa plus majątek osobisty zmarłego, i dopiero ta pula dzieli się według tabeli.

Anonimowy schemat liczbowy, założenia jawne: mieszkanie we wspólności małżeńskiej warte 600 000 zł, brak innego majątku i długów, zostaje żona i dwoje dorosłych dzieci. Połowa mieszkania (300 000 zł) jest udziałem żony. Druga połowa to spadek, który dzieli się na trzy równe części po 100 000 zł. Żona ma więc łącznie udział wart 400 000 zł, a każde z dzieci po 100 000 zł. Mieszkanie staje się współwłasnością trzech osób, a każda sprzedaż czy kredyt pod zastaw wymaga zgody dzieci.

Do tego art. 939 KC pozwala małżonkowi dziedziczącemu w zbiegu z innymi spadkobiercami (poza dziećmi, które mieszkały ze zmarłym) zażądać ponad swój udział przedmiotów urządzenia domowego, z których korzystał. Uprawnienie przepada, jeżeli wspólne pożycie ustało za życia spadkodawcy.

Potrzebujesz dopasowanej oferty?

Nasi agenci przygotują dla Ciebie trzy najlepsze propozycje ubezpieczenia.

Wolisz porozmawiać? 71 307 00 04

Sprawdź ofertę

Kiedy małżonek nie dziedziczy, choć formalnie nadal nim jest?

Są dwa przypadki. Art. 935¹ KC: przepisów o dziedziczeniu ustawowym nie stosuje się do małżonka pozostającego w orzeczonej separacji. Art. 940 KC: małżonek zostaje wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z jego winy, a żądanie było uzasadnione. To drugie nie dzieje się samo. Potrzebny jest wyrok sądu, o który mogą wystąpić pozostali spadkobiercy ustawowi w ciągu 6 miesięcy od dowiedzenia się o otwarciu spadku, nie później niż rok od śmierci. Szczegóły tej sytuacji i tego, co rozwód zmienia w testamencie, opisałem w tekście o tym, czy były małżonek nadal dziedziczy.

Dziecko małoletnie jako spadkobierca

Gdy umiera rodzic, a dziecko jest niepełnoletnie, ono także dziedziczy z ustawy w równej części. Majątkiem zarządza wtedy drugi rodzic, a na czynności przekraczające zwykły zarząd potrzebuje zezwolenia sądu opiekuńczego (art. 101 § 3 KRO). Na udziale w mieszkaniu ani na pieniądzach dziecka rodzic nie może swobodnie operować, więc w praktyce rodzina zyskuje współwłaściciela, z którym każda większa decyzja idzie przez sąd. Osobną kwestią są pieniądze z polis dziecka po śmierci rodzica, o czym piszą eksperci w poradniku o tym, co daje polisa dziecka po śmierci rodzica.

Partner bez ślubu — co ustawa daje, a czego nie

Wprost: nic w spadku. Art. 931–935 KC nie wymieniają osoby pozostającej we wspólnym pożyciu. Partnerowi nie przysługuje też zachowek, bo ten należy się wyłącznie zstępnym, małżonkowi i rodzicom (art. 991 § 1). Kodeks daje mu tylko dwa wąskie uprawnienia:

  • art. 691 § 1 KC: osoba, która pozostawała faktycznie we wspólnym pożyciu z najemcą i stale z nim mieszkała, wstępuje w stosunek najmu lokalu mieszkalnego. Działa to przy mieszkaniu wynajmowanym, nie przy własnościowym;
  • art. 923 § 1 KC: małżonek i inne osoby bliskie, które mieszkały ze zmarłym, mogą przez 3 miesiące korzystać z mieszkania i urządzenia domowego w dotychczasowym zakresie. Kodeks nie definiuje tu „osoby bliskiej", więc nie obiecuję, że każdy sąd uzna za nią partnera.

Realne zabezpieczenie trzeba zbudować za życia:

Narzędzie Czy działa dla partnera Ograniczenie
testament (art. 941 KC) tak dzieci i rodzice zachowują prawo do zachowku
polisa na życie z uposażonym tak, suma nie należy do spadku (art. 831 § 3 KC) wskazanie trzeba aktualizować
dyspozycja wkładem na wypadek śmierci nie — tylko małżonek, wstępni, zstępni, rodzeństwo (art. 56 ust. 1 Prawa bankowego) limit 20-krotności przeciętnego wynagrodzenia (ust. 2)

Jak potwierdzić, kto jest spadkobiercą?

Samo dziedziczenie następuje z chwilą śmierci (art. 925 KC), ale żeby sprzedać mieszkanie czy zamknąć konto, potrzebny jest dokument. Daje go postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony u notariusza (art. 1025 § 1 KC). Żadne z nich nie może zapaść przed upływem 6 miesięcy od śmierci, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku (art. 1026). Sąd i tak bada z urzędu, kto jest spadkobiercą (art. 670 § 1 KPC), więc nie da się nikogo „pominąć" w zgodzie rodziny.

Okiem eksperta

W mojej praktyce dziedziczenie ustawowe najczęściej boli nie tych, którzy dostali za mało, tylko tych, którzy nie dostali nic, bo żyli bez ślubu. Rozmowa wygląda zwykle tak samo: para z kredytem na wspólne mieszkanie, oboje są przekonani, że „jakoś to się załatwi", a w razie śmierci jednego z nich połowa nieruchomości trafia do jego rodziców albo rodzeństwa. Testament rozwiązuje część problemu, ale nie usuwa zachowku. Najprostszym uzupełnieniem jest polisa na życie, w której partner jest uposażonym, bo pieniądze z niej nie przechodzą przez spadek i nie czekają na postanowienie sądu. Przy parach warto porównać warianty dla dwojga na zyciowa.pl, dobierając sumę tak, żeby pokryła przynajmniej spłatę rodziny zmarłego albo pozostały kredyt.

Przeczytaj również

Najczęstsze pytania

Kto dziedziczy w pierwszej kolejności, gdy nie ma testamentu?
Dzieci spadkodawcy i jego małżonek, w częściach równych. Małżonek dostaje jednak co najmniej 1/4 spadku, więc przy czworgu lub większej liczbie dzieci jego udział nie spada poniżej tej granicy (art. 931 § 1 KC). Za dziecko, które zmarło wcześniej, dziedziczą jego dzieci.
Czy żona dziedziczy wszystko po mężu, jeśli nie mieli dzieci?
Nie zawsze. Gdy żyją rodzice zmarłego, małżonek dostaje połowę spadku, a każdy z rodziców po 1/4 (art. 932 § 2 i art. 933 § 1 KC). Całość przypada małżonkowi dopiero wtedy, gdy nie ma ani rodziców, ani rodzeństwa zmarłego, ani dzieci tego rodzeństwa (art. 933 § 2).
Czy partner bez ślubu dziedziczy po zmarłym?
Nie. Kodeks cywilny nie wymienia go wśród spadkobierców ustawowych i nie przyznaje mu zachowku. Może wstąpić w najem mieszkania (art. 691 KC), ale żeby otrzymał majątek, potrzebny jest testament albo polisa na życie, w której jest uposażonym; suma z polisy nie należy do spadku (art. 831 § 3 KC).
Czy pasierb dziedziczy po ojczymie lub macosze?
Tylko w wyjątkowej sytuacji: gdy zmarły nie zostawił małżonka ani krewnych powołanych z ustawy, a żadne z rodziców pasierba nie żyje w chwili otwarcia spadku (art. 934¹ KC). W innych przypadkach zabezpieczyć go może wyłącznie testament.
Kiedy spadek dostaje gmina?
Gdy zmarły nie zostawił małżonka, krewnych powołanych do dziedziczenia ani dzieci małżonka. Spadek przypada wtedy gminie ostatniego miejsca zamieszkania, a jeżeli go nie da się ustalić w Polsce albo było za granicą, Skarbowi Państwa (art. 935 KC).

Potrzebujesz dopasowanej oferty?

Nasi agenci przygotują dla Ciebie trzy najlepsze propozycje ubezpieczenia.

Wolisz porozmawiać? 71 307 00 04

Sprawdź ofertę