Odrzuciłeś spadek — teraz dziedziczą Twoje dzieci

W skrócie: odrzucenie spadku nie usuwa problemu, tylko przesuwa go o pokolenie. Spadkobierca, który odrzucił spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku — a wtedy jego udział przechodzi na jego dzieci, a po nich na wnuki. Dlatego samo odrzucenie długu po rodzicu bez równoczesnego załatwienia sprawy dzieci to rozwiązanie połowiczne, po którym wierzyciel zgłasza się do kolejnej osoby w rodzinie.

Mechanizm, który zaskakuje rodziny

Zasada jest prosta w brzmieniu i nieoczywista w skutkach: spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jego miejsce zajmują osoby, które dziedziczyłyby po nim — czyli w pierwszej kolejności jego zstępni.

W praktyce wygląda to tak. Umiera dziadek, zostawiając same długi. Syn odrzuca spadek i uznaje temat za zamknięty. Tymczasem w kręgu spadkobierców pojawiają się jego dzieci — także te małoletnie. Jeżeli one również odrzucą, kolej przechodzi na ich dzieci, o ile takie są.

Łańcuch kończy się dopiero wtedy, gdy wszyscy powołani spadek odrzucą albo gdy ktoś go przyjmie.

Dlaczego to nie jest formalność

Każda osoba w tym łańcuchu ma własny, odrębny termin sześciu miesięcy, liczony od dnia, w którym dowiedziała się o tytule swojego powołania — czyli zwykle od momentu, gdy dowiedziała się o odrzuceniu spadku przez poprzednika. Terminy nie biegną równolegle, tylko kaskadowo.

Dla dorosłych to zwykle wizyta u notariusza. Problem zaczyna się przy małoletnich, bo odrzucenie spadku w ich imieniu jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka.

Kiedy da się to zrobić bez sądu

Od 15 listopada 2023 roku, na mocy ustawy z 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2023 poz. 1615), rodzice mogą odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu — ale tylko przy spełnieniu trzech warunków łącznie:

• dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica,
• rodzice działają wspólnie albo jedno za zgodą drugiego (oboje z władzą rodzicielską w tym zakresie),
• spadek odrzucają również inni zstępni tych rodziców.

W braku porozumienia rodziców wraca wymóg zezwolenia sądu opiekuńczego.

Czy zawsze trzeba przechodzić przez ten łańcuch

Nie — i to jest pytanie, które warto zadać sobie na samym początku.

Jeżeli w spadku nie ma nic poza długami, dobrodziejstwo inwentarza często wystarcza: przy zerowym majątku odpowiedzialność jest zerowa. Odrzucenie ma sens wtedy, gdy chcesz uniknąć kontaktów z wierzycielami, spisu inwentarza i sporów o wartość majątku — albo gdy stan spadku jest niejasny.

Decyzja powinna wynikać z rachunku, nie z odruchu. Widziałem rodziny, które odrzuciły spadek obejmujący mieszkanie warte więcej niż obciążający je kredyt.

Praktyczna kolejność działań

1. Ustal skład spadku, zanim ktokolwiek cokolwiek odrzuci — majątek i zobowiązania.
2. Policz, kto wejdzie na Twoje miejsce. Wypisz wszystkich zstępnych, łącznie z małoletnimi i wnukami.
3. Zaplanuj całą rodzinę naraz. Jedna wizyta u notariusza z kompletem osób jest tańsza i szybsza niż seria osobnych.
4. Pilnuj terminów kaskadowo. Każdy ma własne sześć miesięcy, ale liczone od innego momentu.
5. Jeżeli potrzebny jest sąd — złóż wniosek w terminie. Do jego zachowania wystarcza samo złożenie wniosku, a bieg terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania.

Najczęstsze pytanie: czy urząd sam nas powiadomi

Nie. Nikt nie wysyła zawiadomienia o tym, że wskutek odrzucenia spadku przez rodzica dziecko weszło do kręgu spadkobierców. Nie robi tego ani sąd, ani notariusz, ani urząd — a termin mimo to biegnie.

W praktyce oznacza to, że o swojej sytuacji prawnej trzeba wiedzieć samemu albo dowiedzieć się od osoby, która odrzuciła spadek przed nami. Dlatego przy zadłużonym spadku pierwszym telefonem po wizycie u notariusza powinien być telefon do reszty rodziny — nie z uprzejmości, tylko dlatego, że każdemu z nich właśnie zaczął biec własny sześciomiesięczny termin.

Zdarza się, że informacja dociera dopiero z wezwaniem od wierzyciela, gdy termin już minął. Wtedy nie wszystko jest stracone, bo brak oświadczenia oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, ale sytuacja robi się znacznie bardziej kłopotliwa niż jedna wizyta u notariusza w odpowiednim momencie.

Co z rodzeństwem i dalszą rodziną

Gdy wszyscy zstępni odrzucą spadek, dziedziczenie przechodzi na kolejne grupy: małżonka, rodziców spadkodawcy, jego rodzeństwo i ich zstępnych. Dlatego przy zadłużonym spadku warto uprzedzić także dalszą rodzinę — inaczej ciotka albo kuzyn dowiedzą się o sprawie od windykatora, w momencie gdy ich własny termin już biegnie.

To zwykła uprzejmość, która oszczędza kłopotów, a bywa pomijana, bo rodziny rzadko rozmawiają o takich sprawach.

Przeczytaj również

• Odrzucenie spadku w imieniu dziecka — od 2023 u notariusza, bez sądu
• Sześć miesięcy na odrzucenie spadku — termin nie biegnie od śmierci