Notarialne zrzeczenie się dziedziczenia: kiedy ma sens

W skrócie: zrzeczenie się dziedziczenia to umowa między przyszłym spadkodawcą a jego spadkobiercą ustawowym, zawarta u notariusza jeszcze za życia (art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego). To jedyny sposób, żeby sprawę spadku po żyjącej osobie zamknąć definitywnie i z góry, bo każda inna umowa o spadek po osobie żyjącej jest nieważna (art. 1047). Zrzekający się jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, więc traci też prawo do zachowku, a co najważniejsze: zrzeczenie obejmuje również jego dzieci i wnuki, chyba że w umowie postanowiono inaczej (art. 1049). Ma sens w trzech sytuacjach: gdy jedno dziecko zostało już spłacone za życia, gdy firma lub gospodarstwo ma trafić w całości do jednego następcy, i gdy rodzina patchworkowa chce uniknąć sporu między dziećmi z różnych związków.

W mojej praktyce to narzędzie pojawia się rzadko, a powinno częściej. Rodzice przekazują córce mieszkanie darowizną, synowi obiecują „resztę w testamencie", a po latach dzieci spotykają się w sądzie o zachowek. Umowa zrzeczenia zamyka ten scenariusz, zanim się otworzy.

Czym zrzeczenie się dziedziczenia różni się od odrzucenia i wydziedziczenia

Te trzy pojęcia są mylone nawet przez osoby, które mają za sobą jedną sprawę spadkową. Różnią się momentem, stronami i skutkami.

• Zrzeczenie się dziedziczenia (art. 1048) to umowa za życia spadkodawcy. Potrzeba zgodnej woli obu stron i aktu notarialnego.
• Odrzucenie spadku (art. 1012, art. 1020) to jednostronne oświadczenie po śmierci spadkodawcy, składane w sześć miesięcy od dowiedzenia się o powołaniu.
• Wydziedziczenie (art. 1008) to jednostronna decyzja spadkodawcy w testamencie, możliwa tylko z trzech przyczyn wymienionych w ustawie, przy czym przyczyna musi wynikać z treści testamentu (art. 1009).

Dwie kolumny z prawej strony tej tabeli to sedno sprawy. Odrzucenie spadku przesuwa problem na dzieci, co opisałem w tekście o tym, że po odrzuceniu dziedziczą Twoje dzieci. Wydziedziczenie nie odbiera zachowku wnukom. Dopiero zrzeczenie się dziedziczenia domyka obie luki naraz.

Co dokładnie mówi Kodeks cywilny

Art. 1048 § 1: spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Kluczowe słowa to „spadkobierca ustawowy" (zrzec się może dziecko, małżonek, rodzic, rodzeństwo, a nie dowolna osoba) i „przyszłym spadkodawcą" (obie strony żyją i obie podpisują).

Art. 1048 § 2 to przepis nowszy, dodany ustawą o fundacji rodzinnej (Dz.U. 2023 poz. 326): zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku, w całości lub w części. To otwiera wariant pośredni: dziecko nadal może dziedziczyć z ustawy, jeżeli rodzic nie zostawi testamentu, ale nie będzie mogło żądać zachowku, gdy rodzic zapisze wszystko komuś innemu.

Art. 1048 § 3 (dodany tą samą ustawą): zrzeczenie się na korzyść innej osoby uważa się w razie wątpliwości za zrzeczenie pod warunkiem, że ta osoba będzie dziedziczyć. Jeżeli więc brat zrzeka się „na rzecz siostry", a siostra ostatecznie nie dziedziczy, zrzeczenie nie działa.

Art. 1049 § 1: zrzeczenie obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. § 2: zrzekający się oraz jego zstępni zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku. Skoro nie dożyli, nie mają zachowku, bo zachowek z art. 991 § 1 przysługuje tym, którzy „byliby powołani do spadku z ustawy". Potwierdza to art. 992: przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę zachowku nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni, natomiast uwzględnia się tych, którzy spadek odrzucili. Ten drobny przepis ma duże konsekwencje: po zrzeczeniu jednego dziecka udziały pozostałych dzieci rosną, a razem z nimi ich zachowek.

Art. 1050: zrzeczenie można uchylić, ale tylko umową między tym, kto się zrzekł, a tym, po kim się zrzeczono, znów w formie aktu notarialnego. Nie da się go cofnąć jednostronnie ani po śmierci spadkodawcy.

Trzy sytuacje, w których zrzeczenie ma sens

Dziecko spłacone za życia. Rodzice przekazują córce mieszkanie o wartości 500 000 zł i uzgadniają, że to jej cały udział. Bez zrzeczenia córka po śmierci rodziców nadal jest spadkobiercą ustawowym i, jeżeli nie ma testamentu, dziedziczy równo z bratem. Darowizna zostanie wprawdzie zaliczona na jej schedę, ale rozliczenie to osobne postępowanie i pole do sporu. Darowizna plus umowa zrzeczenia zamyka temat od razu. Jak działa doliczanie darowizn, pisałem w tekście o zachowku i limicie 10 lat.

Firma albo gospodarstwo dla jednego następcy. Przy przekazywaniu przedsiębiorstwa jednemu z dzieci największym ryzykiem jest zachowek pozostałych, który trzeba wypłacić w gotówce, a firma gotówki na to zwykle nie ma. Zrzeczenie pozostałych dzieci, połączone z ich spłatą za życia, usuwa to ryzyko całkowicie. Zwykłe wydziedziczenie tu nie pomoże, bo rodzeństwo, które nie zrobiło nic złego, nie spełnia żadnej z przyczyn z art. 1008; ten mechanizm opisałem osobno w tekście o wydziedziczeniu w testamencie.

Rodzina patchworkowa. Drugi małżonek i dzieci z pierwszego związku to najczęstsza konfiguracja sporów spadkowych. Zrzeczenie się dziedziczenia przez małżonka po drugim małżonku (albo odwrotnie), z jednoczesnym zabezpieczeniem go w inny sposób, pozwala rozdzielić majątki dwóch rodzin bez procesu.

Czego zrzeczenie nie robi

Nie działa bez zgody drugiej strony: rodzic nie może „zrzec się" dziecka ani zmusić go do podpisu. Nie zastępuje testamentu: po zrzeczeniu jednego dziecka rodzic nadal powinien rozporządzić majątkiem, bo inaczej zadziała dziedziczenie ustawowe wśród pozostałych. Nie obejmuje spadków po innych osobach: zrzeczenie po ojcu nie wyłącza dziedziczenia po matce. I nie zwalnia z obowiązków wobec zrzekającego się za życia; alimenty czy obowiązek pomocy rodzicom działają dalej.

Trzeba też pamiętać o dzieciach zrzekającego. Domyślnie tracą prawo do spadku po dziadkach (art. 1049 § 1). Jeżeli tego nie chcecie, w akcie notarialnym trzeba wprost zastrzec, że zrzeczenie nie obejmuje zstępnych. Notariusz o to zapyta, ale wolę, żeby klient wiedział o tym wcześniej.

Ile to kosztuje i jak to zrobić

Rozporządzenie o maksymalnych stawkach taksy notarialnej (t.j. Dz.U. 2024 poz. 1566) nie ma osobnej pozycji nazwanej „umowa zrzeczenia się dziedziczenia", w odróżnieniu na przykład od testamentu (§ 8 pkt 3, 50 zł) czy oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (§ 8 pkt 9, 50 zł). Kancelarie stosują różne podstawy, więc jednej kwoty nie podam; przed wizytą poproś o wycenę na piśmie. Do stawki dochodzą wypisy (6 zł za stronę, § 12) i VAT.

Przebieg jest prosty: obie strony stawiają się u notariusza z dowodami osobistymi, notariusz spisuje akt, każda ze stron dostaje wypis. Umowę warto połączyć z darowizną albo spłatą, jeżeli to ona jest powodem zrzeczenia, i z testamentem, który ureguluje resztę.

Przeczytaj również

• Przekazanie firmy dzieciom za życia
• Darowizna a zachowek: limit 10 lat