Wydziedziczenie - samo słowo w testamencie nic nie znaczy

W skrócie: samo zdanie „wydziedziczam syna" nie wywołuje skutku. Wydziedziczenie działa tylko wtedy, gdy zostało zawarte w testamencie, opiera się na jednej z trzech przyczyn wymienionych w art. 1008 Kodeksu cywilnego, a przyczyna wynika z treści testamentu (art. 1009). Nawet skuteczne wydziedziczenie nie zamyka sprawy: zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę (art. 1011). Wydziedziczając syna, przenosisz więc roszczenie na wnuki, a nie usuwasz je z majątku.

To jeden z tych tematów, w których język potoczny prowadzi ludzi na manowce. „Wydziedziczyłem go" mówi się o kimś, kogo pominięto w testamencie. Prawnie to dwie zupełnie różne rzeczy, a różnica kosztuje konkretne pieniądze.

Czym wydziedziczenie nie jest

Trzy pojęcia bywają mylone, mimo że prowadzą do zupełnie odmiennych skutków.

Najczęstsze nieporozumienie dotyczy pierwszego wiersza. Można sporządzić testament, w którym cały majątek przypada jednej osobie, i nie wymienić w nim pozostałych dzieci ani słowem. To jest w pełni dopuszczalne. Nie pozbawia jednak pominiętych prawa do zachowku, czyli do zapłaty sumy pieniężnej. Dopiero wydziedziczenie odbiera to prawo — i tylko wtedy, gdy jest zrobione zgodnie z ustawą.

Trzy przyczyny i żadnej więcej

Art. 1008 KC pozwala spadkodawcy pozbawić zachowku zstępnych, małżonka i rodziców, jeżeli uprawniony do zachowku:

Katalog jest zamknięty. Nie da się wydziedziczyć kogoś za wybór partnera, za wyjazd za granicę, za to, że nie odwiedza wystarczająco często ani za konflikt, w którym obie strony mają swój udział.

Warto też zauważyć, o czym ustawa milczy. Przyczyna z pkt 3 mówi o obowiązkach względem spadkodawcy. Zerwanie kontaktów, które nastąpiło z winy samego spadkodawcy, w praktyce nie spełnia tej przesłanki — sąd bada, kto od kogo się odsunął.

Dlaczego „wydziedziczam" to za mało

Tu jest sedno całego tematu. Art. 1009 KC: przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu.

To znaczy, że testament musi zawierać opis zachowania, a nie samą etykietę. Konstrukcja, która daje szansę na obronę w sądzie, wygląda mniej więcej tak: wskazanie osoby, wskazanie konkretnego zachowania, wskazanie, że trwało ono w czasie, i dopiero na końcu słowo „wydziedziczam".

Czego nie da się naprawić po fakcie:

• przyczyny nie można dopisać poza testamentem — list do rodziny, nagranie ani zeznania świadków nie zastąpią treści dokumentu,
• przyczyna nie może być ogólnikowa — „ponieważ źle się wobec mnie zachowywał" nie pozwala sądowi ustalić, o co chodziło,
• przyczyna musi istnieć realnie — sąd bada nie tylko to, czy została opisana, ale też czy rzeczywiście zaszła.

Praktyczny wniosek jest niewygodny, ale prawdziwy: wydziedziczenie to jedyne rozrządzenie, przy którym testament własnoręczny prawie zawsze przegrywa z notarialnym. Nie dlatego, że forma odręczna jest gorsza, tylko dlatego, że notariusz zapyta o fakty i pomoże je opisać tak, żeby przetrwały konfrontację w sądzie.

Przebaczenie unieważnia wydziedziczenie

Art. 1010 § 1 KC: spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. § 2 dodaje, że jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem.

Przebaczenie nie wymaga żadnej formy. Nie musi być wypowiedziane, wystarczy, że da się je wykazać zachowaniem — powrotem do kontaktów, wspólnymi świętami, opieką w chorobie. Stąd bierze się sytuacja, którą widuje się w sądach dość często: testament z wydziedziczeniem sprzed dziesięciu lat, a po nim pięć lat pojednanej rodziny. Testament nadal obowiązuje w części, w której rozdziela majątek, ale wydziedziczenie upada.

Jeżeli spadkodawca po pojednaniu nadal chce utrzymać wydziedziczenie, musi sporządzić nowy testament, w którym opisze zachowania późniejsze niż przebaczenie.

Największa pułapka: wnuki

Art. 1011 KC: zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

To przepis, który wywraca większość planów. Wydziedziczenie syna nie usuwa roszczenia z majątku, tylko przesuwa je na jego dzieci. Jeżeli syn ma dwoje dzieci, zamiast jednego roszczenia pojawiają się dwa, o łącznie podobnej wartości.

Anonimowy schemat liczbowy, żeby to zobaczyć. Założenia jawne: spadkodawca zostawia mieszkanie o wartości 600 000 zł i żadnych długów, ma dwoje dzieci, cały majątek zapisuje córce, syna wydziedzicza, syn ma dwoje pełnoletnich dzieci.

Wydziedziczenie zmieniło więc adresatów wypłaty, a nie jej wysokość. Żeby cokolwiek zaoszczędzić, spadkodawca musiałby wydziedziczyć również wnuki — a wobec nich musiałby istnieć własny, samodzielny powód z art. 1008 KC, opisany w testamencie.

Co się dzieje z udziałem wydziedziczonego przy liczeniu

Art. 992 KC rozstrzyga, kogo bierze się pod uwagę przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę obliczenia zachowku. Uwzględnia się spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy spadek odrzucili. Nie uwzględnia się tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.

To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie, bo pokazuje, że nie każde „odpadnięcie" spadkobiercy działa tak samo. Odrzucenie spadku nie zmniejsza udziałów pozostałych przy liczeniu zachowku, a umowa o zrzeczenie się dziedziczenia — zmniejsza.

Zastrzeżenie dla porządku: sposób wyliczenia w sytuacji, gdy wydziedziczony ma własne dzieci, bywa w doktrynie sporny, bo art. 992 i art. 1011 trzeba stosować razem. Liczby w tabeli powyżej pokazują skutek najczęściej przyjmowany w praktyce, czyli wejście zstępnych w miejsce wydziedziczonego. Przy realnej sprawie o konkretnym majątku wyliczenie warto oprzeć na opinii pełnomocnika, a nie na kalkulatorze z internetu.

Przeczytaj również

• Testament własnoręczny — trzy błędy, przez które sąd go unieważni
• Zachowek — komu i ile się należy