Testament przedsiębiorcy: co powinien zawierać, żeby firma przetrwała

W skrócie: testament przedsiębiorcy powinien zawierać trzy rzeczy, których zwykły testament nie ma: zapis windykacyjny przedsiębiorstwa na rzecz jednej osoby (art. 981¹ § 2 pkt 3 Kodeksu cywilnego, wyłącznie w akcie notarialnym), osobne rozrządzenie pozostałym majątkiem dla reszty rodziny oraz wskazanie wykonawcy testamentu, który w okresie przejściowym zarządza spadkiem. Sam testament nie powołuje jednak zarządcy sukcesyjnego i nie zapewnia gotówki na spłatę rodzeństwa. Bez tych trzech elementów firma po śmierci właściciela staje się współwłasnością kilku spadkobierców, a każda decyzja wykraczająca poza zwykły zarząd wymaga zgody wszystkich.

W mojej praktyce najczęstszy scenariusz wygląda tak: przedsiębiorca ma testament, jest z niego dumny, a po jego śmierci okazuje się, że dokument dzieli wszystko po równo między żonę i troje dzieci. Firma dostaje więc czterech właścicieli, z których jeden w niej pracuje, drugi mieszka za granicą, a dwoje nie ma pojęcia, czym się zajmowała. Testament był ważny. Był tylko napisany tak, jakby przedmiotem dziedziczenia było mieszkanie, a nie działające przedsiębiorstwo.

Dlaczego zwykły testament nie wystarcza przy firmie

Rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można wyłącznie przez testament (art. 941 KC). Kodeks przewiduje jego trzy podstawowe formy: własnoręczny (art. 949), notarialny (art. 950) i allograficzny, czyli oświadczony ustnie wobec urzędnika w obecności dwóch świadków (art. 951). Typowy testament ogranicza się do jednego zdania: „powołuję do spadku moją żonę i dzieci w częściach równych". To rozrządzenie z art. 959 KC, czyli powołanie do całości lub części spadku.

Problem zaczyna się w chwili otwarcia spadku. Jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 1035 KC). A to oznacza, że do rozporządzania rzeczą wspólną i do czynności przekraczających zwykły zarząd potrzebna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli (art. 199 KC). Sprzedaż maszyny, zaciągnięcie kredytu obrotowego, zmiana profilu produkcji, wynajęcie hali innemu podmiotowi: każda z tych decyzji wymaga podpisu osób, które nigdy nie były w firmie. Do czynności zwykłego zarządu wystarczy większość (art. 201 KC), ale spór o to, co jest zwykłym zarządem w przedsiębiorstwie, sam w sobie potrafi zablokować działalność na miesiące.

Do tego dochodzi art. 1036 KC: spadkobierca może rozporządzić udziałem w konkretnym przedmiocie należącym do spadku tylko za zgodą pozostałych. Syn, który chce odkupić udziały od rodzeństwa i prowadzić firmę dalej, potrzebuje zgody każdego z nich. Wystarczy jedna osoba, która „jeszcze się zastanawia", i cały plan stoi.

Zapis windykacyjny: jedyne narzędzie, które przenosi firmę w całości

Kodeks daje przedsiębiorcy instrument stworzony dokładnie pod ten problem. Zgodnie z art. 981¹ § 1 KC w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku. Paragraf 2 wymienia, co może być takim przedmiotem, a w punkcie 3 stoi wprost: przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne. Punkt 5 dodaje ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej, co ma znaczenie, gdy firma działa jako spółka jawna albo komandytowa.

Różnica względem zwykłego powołania do spadku jest zasadnicza. Przy zapisie windykacyjnym firma nie wchodzi do wspólnej masy, którą spadkobiercy będą dzielić. Trafia do wskazanej osoby z mocy samego testamentu, w dniu śmierci. Nie ma współwłasności, nie ma potrzeby zgody rodzeństwa, nie ma działu spadku obejmującego przedsiębiorstwo.

Dwa zastrzeżenia, które trzeba znać:

• Forma. Zapis windykacyjny działa wyłącznie w testamencie notarialnym. W testamencie własnoręcznym zdanie „firmę ma przejąć syn" zostanie odczytane co najwyżej jako zapis zwykły z art. 968 § 1 KC, czyli zobowiązanie spadkobierców do przeniesienia przedsiębiorstwa na syna. Rodzeństwo musi wtedy podpisać umowę, a do tego czasu firma jest wspólna.
• Przedmiot musi należeć do spadkodawcy w chwili śmierci. Art. 981² KC stanowi, że zapis windykacyjny jest bezskuteczny, jeżeli w chwili otwarcia spadku przedmiot zapisu nie należy do spadkodawcy albo spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia. Jeżeli więc po sporządzeniu testamentu przekształcisz jednoosobową działalność w spółkę z o.o., zapis „przedsiębiorstwa" trafi w próżnię, bo w spadku będą udziały w spółce, a nie przedsiębiorstwo. Testament trzeba wtedy zaktualizować.

Warto też pamiętać o art. 961 KC. Jeżeli spadkodawca przeznaczył oznaczonej osobie poszczególne przedmioty, które wyczerpują prawie cały spadek, osobę tę w razie wątpliwości poczytuje się nie za zapisobiercę, lecz za spadkobiercę powołanego do całego spadku. Gdy firma stanowi 90 procent majątku, a testament własnoręczny „daje" ją synowi, sąd może uznać syna za jedynego spadkobiercę. Brzmi jak rozwiązanie, ale to loteria interpretacyjna, a nie plan.

Co powinien zawierać testament przedsiębiorcy

Wykonawca testamentu to element, o którym prawie nikt nie pamięta. Art. 986¹ KC pozwala powołać go do sprawowania zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem. Można więc wskazać osobę, która do czasu działu spadku zajmie się wyłącznie domem i oszczędnościami, podczas gdy firma trafiła już zapisem windykacyjnym do następcy. Art. 988 § 3 nakłada na wykonawcę obowiązek wydania zapisobiercy windykacyjnemu przedmiotu zapisu, co porządkuje relację między nim a resztą rodziny.

Czego testament nie zrobi, nawet najlepiej napisany

Pierwsza rzecz: testament nie powołuje zarządcy sukcesyjnego. To osobna instytucja z ustawy o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej. Powołanie za życia następuje przez wskazanie osoby w formie pisemnej pod rygorem nieważności i wpis do CEIDG (art. 9 tej ustawy). Zarządca prowadzi firmę w okresie między śmiercią a przejęciem jej przez spadkobiercę lub zapisobiercę; zapis windykacyjny rozstrzyga, kto będzie właścicielem, a zarządca odpowiada za to, kto jutro podpisze faktury. Jedno bez drugiego kuleje, o czym szerzej pisałem, rozkładając sukcesję na trzy filary. Testament z zapisem windykacyjnym, ale bez zarządcy, oznacza firmę, która ma właściciela, lecz przez tygodnie nie ma nikogo uprawnionego do działania w jej imieniu, dopóki następca nie dopełni formalności. Zarządca bez testamentu z kolei prowadzi firmę, której właścicielami są wszyscy spadkobiercy naraz.

Druga rzecz: testament nie zapewnia gotówki. Zapis windykacyjny firmy dla jednego dziecka nie odbiera pozostałym prawa do zachowku (art. 991 KC). Roszczenie o zachowek to roszczenie pieniężne, a więc następca będzie musiał spłacić rodzeństwo z własnych środków. Firma warta dużo na papierze rzadko ma tyle wolnej gotówki na koncie.

Trzecia rzecz: jeżeli mimo wszystko dojdzie do działu spadku obejmującego przedsiębiorstwo, art. 1037 § 3 KC wymaga umowy w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi, a gdy w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość albo firma jest objęta zarządem sukcesyjnym, aktu notarialnego. Art. 1038¹ każe przy dziale uwzględniać potrzebę zapewnienia kontynuacji działalności, ale tylko wtedy, gdy spadkobiercy i małżonek osiągnęli porozumienie co do tej kontynuacji. Bez porozumienia przepis nie pomaga.

Jak to ułożyć w praktyce

• Idź do notariusza z listą składników firmy i decyzją, kto ją przejmuje. Zapis windykacyjny opisz tak, żeby obejmował przedsiębiorstwo jako całość (art. 55¹ KC), a nie wybrane maszyny.
• Sprawdź, czy forma prawna firmy nie zmieni się w najbliższych latach. Przekształcenie w spółkę wymaga nowego testamentu, inaczej zapis stanie się bezskuteczny na podstawie art. 981².
• Rozrządź osobno resztą majątku i zastanów się, czy rodzeństwo następcy ma dostać zapis zwykły, czy polisę.
• Powołaj zarządcę sukcesyjnego niezależnie od testamentu. To pięć minut w CEIDG i osobne oświadczenie na piśmie.
• Wskaż wykonawcę testamentu do majątku pozafirmowego, jeśli spadkobierców jest kilku i są rozproszeni.

Przeczytaj również

• Testament własnoręczny: trzy błędy, przez które sąd go unieważni
• Przekazanie firmy dzieciom za życia: podatek, SD-Z2 i zachowek