Zachowek, którego nie masz z czego zapłacić - raty i odroczenie

W skrócie: jeżeli odziedziczyłeś mieszkanie, a rodzeństwo żąda zachowku w gotówce, której nie masz, art. 997¹ Kodeksu cywilnego daje Ci trzy narzędzia: możesz żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach — jego obniżenia. Sąd bierze przy tym pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron: i uprawnionego, i zobowiązanego. Raty nie mogą się rozciągać łącznie na dłużej niż pięć lat, a po przedłużeniu przez sąd — nie dłużej niż dziesięć lat. Przepis obowiązuje od 22 maja 2023 roku i wcześniej takiego rozwiązania w ustawie nie było.

Ten artykuł nie jest o tym, komu i ile zachowku się należy. Jest o sytuacji dokładnie odwrotnej: co zrobić, gdy to Ty masz zapłacić, a cały odziedziczony majątek to jedno mieszkanie, w którym mieszkasz.

Skąd w ogóle bierze się problem z gotówką

Zachowek nie jest udziałem w rzeczy. Art. 991 § 2 KC mówi wprost: uprawnionemu przysługuje roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

To rozwiązanie ma sens systemowy, bo nie rozdrabnia nieruchomości na współwłasności. Ale w praktyce oznacza, że spadkobierca, który dostał mieszkanie, ma zobowiązanie pieniężne, którego przedmiot jest niepodzielny i zwykle niezbywalny bez wyprowadzki. Dlatego przez lata typowym zakończeniem takich spraw była sprzedaż mieszkania po to, żeby spłacić rodzeństwo.

Do tego dochodzi art. 999 KC: jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. To pierwszy, często pomijany limit — warto go policzyć, zanim zacznie się negocjacje.

Co dokładnie daje art. 997¹

Art. 997¹ został dodany do Kodeksu cywilnego ustawą z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. 2023 poz. 326), która weszła w życie 22 maja 2023 r. Przed tą datą sądy ratowały zobowiązanych wyłącznie przez ogólną klauzulę zasad współżycia społecznego, co dawało wyniki nieprzewidywalne. Dziś podstawa jest wyraźna.

Kryterium jest w ustawie jedno i jest symetryczne: sąd uwzględnia sytuację osobistą i majątkową uprawnionego do zachowku oraz obowiązanego do zaspokojenia roszczenia. Nie wystarczy więc wykazać własnej biedy. Trzeba pokazać obraz obu stron, bo jeżeli uprawniony jest w gorszej sytuacji niż zobowiązany, argument się odwraca.

Praktyczne konsekwencje tego jednego zdania są duże. Do akt trafiają: zaświadczenia o dochodach, wysokość rat kredytu, liczba osób na utrzymaniu, stan zdrowia, koszty leczenia i to, czy zobowiązany faktycznie mieszka w odziedziczonej nieruchomości, czy ją wynajmuje.

Pięć lat i dziesięć lat — to dwa różne terminy

Tu najczęściej powiela się nieścisłość, więc warto oddać brzmienie przepisu dokładnie.

Art. 997¹ § 2 KC: w przypadku rozłożenia na raty terminy ich uiszczenia nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd, na wniosek zobowiązanego, może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych lub przedłużyć termin, o którym mowa w zdaniu pierwszym. Zmieniony termin nie może być dłuższy niż dziesięć lat.

Trzy wnioski, które z tego płyną:

1. Pierwotny harmonogram rat to maksymalnie pięć lat, a nie dziesięć.
2. Dziesięć lat to pułap dla terminu zmienionego, po ponownej interwencji sądu.
3. Sąd nie zrobi tego z urzędu. Potrzebny jest wniosek zobowiązanego — jeżeli sytuacja pogorszy się w trakcie spłaty, trzeba się o to upomnieć samemu.

Obniżenie zachowku nie jest darowaniem długu

Obniżenie brzmi najatrakcyjniej, ale jest obwarowane najmocniej. Ustawa zastrzega je dla wyjątkowych przypadków, a art. 997¹ § 3 KC czyni je odwracalnym.

W razie ustania okoliczności uzasadniających obniżenie zachowku obowiązany zwraca uprawnionemu sumę pieniężną, o którą obniżono zachowek — na wniosek osoby uprawnionej. Zwrotu nie można żądać po upływie pięciu lat od dnia obniżenia zachowku.

To znaczy, że obniżenie działa raczej jak zawieszenie części zobowiązania niż jak jego umorzenie. Jeżeli w ciągu pięciu lat sytuacja zobowiązanego wyraźnie się poprawi, uprawniony może wrócić po różnicę. Po pięciu latach roszczenie o zwrot wygasa.

Od kiedy naliczają się odsetki

Roszczenie o zachowek jest zobowiązaniem pieniężnym bezterminowym, więc stosuje się do niego art. 455 KC: świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Dopiero od tego momentu można mówić o opóźnieniu, a zgodnie z art. 481 § 1 KC wierzyciel może wtedy żądać odsetek za czas opóźnienia, choćby nie poniósł żadnej szkody.

Nie podam jednej stawki odsetek, bo odsetki ustawowe za opóźnienie są ruchome: art. 481 § 2 KC definiuje je jako sumę stopy referencyjnej NBP i 5,5 punktu procentowego, więc zmieniają się razem z decyzjami Rady Polityki Pieniężnej. Ważniejszy jest mechanizm: przy dużym zachowku i kilkuletnim sporze same odsetki potrafią dołożyć do zobowiązania kwotę porównywalną z kilkoma ratami. Dlatego milczenie i przeczekiwanie jest zwykle najdroższą ze strategii.

Ile jeszcze masz czasu — przedawnienie

Zdarza się, że roszczenie jest już przedawnione, a nikt tego nie sprawdził. Art. 1007 KC rozdziela dwa terminy:

Różnica dat startowych bywa istotna, bo ogłoszenie testamentu następuje często wiele miesięcy po śmierci. Przedawnienie nie działa jednak automatycznie w tym sensie, że sąd zasądzi kwotę, jeżeli pozwany nie podniesie zarzutu. To rzecz, o której zobowiązany bez pełnomocnika często zapomina.

Anonimowy rachunek: ile to realnie znaczy

Założenia jawne, bez odniesienia do konkretnej sprawy: spadek to mieszkanie o wartości 480 000 zł, brak długów spadkowych i brak darowizn doliczanych do spadku. Spadkodawca miał dwoje dorosłych, zdolnych do pracy dzieci. Całość zapisał w testamencie jednemu z nich.

Widać, dlaczego art. 997¹ ma znaczenie: różnica między „zapłać 120 000 zł teraz" a „płać 2 000 zł miesięcznie" decyduje o tym, czy mieszkanie zostaje w rodzinie, czy idzie na sprzedaż. Widać też, dlaczego to nie jest rozwiązanie bezbolesne. Pięć lat po 2 000 zł miesięcznie to realne obciążenie budżetu domowego, a przez ten czas dochodzą jeszcze odsetki od rat płaconych po terminie.

Przeczytaj również

• Zachowek — komu i ile się należy
• Wydziedziczenie — samo słowo w testamencie nic nie znaczy