Zarząd sukcesyjny po śmierci: masz 2 miesiące i ani dnia dłużej

W skrócie: jeżeli zmarły przedsiębiorca nie powołał zarządcy sukcesyjnego za życia, rodzina ma na to dwa miesiące od dnia śmierci — i ani dnia dłużej. Po upływie tego terminu uprawnienie wygasa, a firmy nie da się już „reaktywować". Potrzebna jest przy tym zgoda osób, którym łącznie przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku większy niż 85/100, oraz wizyta u notariusza. W praktyce oznacza to, że decyzję trzeba podjąć w najgorszym możliwym momencie — kilka tygodni po pogrzebie.

Skąd bierze się ten termin

Ustawa z 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw przewiduje dwie ścieżki. Pierwsza to powołanie zarządcy przez samego przedsiębiorcę — bezpłatnie, w dowolnym momencie. Druga uruchamia się dopiero po śmierci i jest ograniczona czasowo.

Art. 12 ust. 10 ustawy stanowi wprost: uprawnienie do powołania zarządcy sukcesyjnego wygasa z upływem dwóch miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy.

Jest jeden wyjątek dotyczący liczenia terminu. Jeżeli akt zgonu nie zawiera daty zgonu albo chwila śmierci została oznaczona w postanowieniu stwierdzającym zgon, termin biegnie od dnia znalezienia zwłok albo od uprawomocnienia się tego postanowienia. Poza tymi sytuacjami punktem odniesienia jest data śmierci — nie data pogrzebu, nie data odczytania testamentu i nie moment, w którym rodzina dowiedziała się o istnieniu firmy.

Kto może powołać zarządcę po śmierci

Krąg uprawnionych określa art. 12 ust. 1:

• małżonek przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku,
• spadkobierca ustawowy, który przyjął spadek,
• spadkobierca testamentowy, który przyjął spadek, albo zapisobierca windykacyjny, który przyjął zapis — jeżeli zgodnie z ogłoszonym testamentem przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku.

Zwróć uwagę na warunek przyjęcia spadku. Spadkobierca, który jeszcze się nie zdecydował — a ma na to sześć miesięcy — formalnie nie należy do kręgu uprawnionych. Powstaje więc pułapka: termin na zarządcę biegnie szybciej niż termin na decyzję o spadku.

Po uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydaniu europejskiego poświadczenia spadkowego zarządcę może powołać już wyłącznie właściciel przedsiębiorstwa w spadku (art. 12 ust. 2).

Próg 85/100 — najczęstsza przyczyna niepowodzenia

Do powołania zarządcy sukcesyjnego po śmierci wymagana jest zgoda osób, którym łącznie przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku większy niż 85/100 (art. 12 ust. 3).

To bardzo wysoki próg i warto zrozumieć jego konsekwencje. Wystarczy jeden spadkobierca z udziałem przekraczającym 15/100, który nie chce współpracować, jest nieosiągalny albo po prostu zwleka z decyzją, żeby cała konstrukcja się zablokowała. Nie trzeba złej woli — wystarczy brat mieszkający za granicą i nieodbierający telefonu.

Dla porównania: odwołanie zarządcy po śmierci przedsiębiorcy wymaga zgody osób z udziałem większym niż 1/2. Ustawodawca świadomie ustawił wysoką poprzeczkę przy powoływaniu i niższą przy odwoływaniu.

Co realnie trzeba zrobić w tych dwóch miesiącach

Notariusz sporządza akt powołania zarządcy sukcesyjnego, wcześniej spisując protokół powołania, i zgłasza zarządcę do CEIDG. Odmówi sporządzenia aktu, jeżeli w toku czynności ujawnią się uzasadnione wątpliwości co do kręgu osób, którym przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku.

Czego już nie odzyskasz, nawet zdążywszy

Nawet powołanie zarządcy w terminie nie cofa wszystkich skutków, które nastąpiły w chwili śmierci. Najboleśniejszy dotyczy pracowników.

Zgodnie z art. 63² § 3 pkt 2 Kodeksu pracy umowy o pracę nie wygasają wtedy, gdy zarząd sukcesyjny istnieje z chwilą śmierci pracodawcy — czyli gdy zarządcę powołano wcześniej, za życia. Jeżeli go nie było, umowy wygasają z upływem 30 dni od dnia śmierci (§ 5).

Te 30 dni biegną równolegle do dwumiesięcznego terminu na zarządcę i kończą się znacznie wcześniej. To pułapka w kalendarzu: rodzina może zdążyć z zarządcą w siódmym tygodniu, ale załoga formalnie odejdzie już po miesiącu, o ile nikt nie zawrze z nią pisemnego porozumienia o kontynuacji zatrudnienia.

Ustawodawca zostawił jednak furtkę na później. Jeżeli umowy wygasły, a zarząd sukcesyjny powstał już po tym fakcie, to przy ponownym zatrudnianiu w tej samej grupie zawodowej zarządca ma obowiązek przyjąć byłego pracownika na poprzednich warunkach — pod warunkiem że zgłosi on zamiar podjęcia pracy w ciągu miesiąca od ustanowienia zarządu (§ 12). Warto o tym powiedzieć ludziom od razu, zamiast pozwolić im szukać innej pracy w przekonaniu, że wszystko przepadło.

Jak długo potrwa taki zarząd

Zarząd sukcesyjny wygasa z upływem dwóch lat od dnia śmierci przedsiębiorcy (art. 59 ust. 1 pkt 7). Termin liczy się od śmierci, a nie od powołania zarządcy — więc jeśli rodzina wykorzystała na decyzję półtora miesiąca, tyle samo ubywa z okresu działania firmy.

Zarząd kończy się też wcześniej w kilku sytuacjach: gdy w ciągu dwóch miesięcy od śmierci nikt nie przyjął spadku ani zapisu windykacyjnego obejmującego przedsiębiorstwo, z dniem stwierdzenia nabycia spadku przez jedną osobę, z dniem działu spadku obejmującego przedsiębiorstwo, z dniem ogłoszenia upadłości, a także po upływie miesiąca od wykreślenia zarządcy z CEIDG, jeżeli nie powołano kolejnego.

Jeżeli dwa lata to za mało, sąd z ważnych przyczyn może przedłużyć zarząd na czas nie dłuższy niż pięć lat od dnia śmierci przedsiębiorcy (art. 60 ust. 1). Opłata stała od wniosku wynosi 300 zł.

Przeczytaj również

• Zmarł właściciel jednoosobowej firmy — co dzieje się w pierwszych 48 godzinach
• Powołanie zarządcy sukcesyjnego za życia — 15 minut w CEIDG