Zachowek — komu i ile się należy

W skrócie: zachowek to połowa tego, co dostałbyś z ustawy — a dwie trzecie, jeśli jesteś małoletni albo trwale niezdolny do pracy (art. 991 § 1 k.c.). Przykład: majątek wart 600 000 zł, dwoje dzieci, cały testament na jedno z nich. Pominięte dorosłe dziecko dziedziczyłoby z ustawy połowę, czyli 300 000 zł — więc jego zachowek to 150 000 zł. Gdyby było małoletnie: 200 000 zł. Zachowek to zawsze pieniądze, nie udział w domu ani w konkretnej rzeczy. Masz na niego 5 lat od ogłoszenia testamentu. Poniżej: kto ma do niego prawo, jak policzyć podstawę i dlaczego darowizna sprzed 15 lat wcale nie musi się „przedawnić".

Rozmowy o zachowku trafiają do mnie bocznymi drzwiami — przy polisach na życie. Ktoś przychodzi ułożyć ochronę rodziny i mimochodem mówi: „ojciec przepisał wszystko bratu, podobno mi się coś należy, ale nie wiem co". Prawie zawsze okazuje się, że w głowie ma dwie liczby, obie nieprawdziwe.

Komu w ogóle należy się zachowek?

To pierwsze nieporozumienie. Zachowek nie przysługuje „rodzinie" — przysługuje zamkniętej liście osób, i tylko wtedy, gdy dana osoba dziedziczyłaby z ustawy.

Ostatnie trzy wiersze są źródłem największych rozczarowań. Brat pominięty w testamencie siostry nie ma roszczenia o zachowek — kropka. Partnerka po dwudziestu latach wspólnego życia, bez ślubu, też nie. To nie jest kwestia sprawiedliwości, tylko tego, że ustawa milczy.

Zwróć uwagę na wiersz z rodzicami: mają prawo do zachowku tylko wtedy, gdy zmarły nie zostawił dzieci ani wnuków. Jeśli zostawił — rodzice wypadają z gry, bo nie dziedziczyliby z ustawy.

Ile dokładnie — połowa czy dwie trzecie?

Zachowek liczy się dwuetapowo: najpierw ustalasz udział z ustawy, potem mnożysz go przez ułamek z art. 991 § 1 k.c.

Weźmy majątek wart 600 000 zł i dwoje dzieci, z których jedno dostało wszystko:

Różnica 50 000 zł bierze się z jednego słowa w kodeksie. Warto ją znać, bo status „małoletni" ocenia się na dzień otwarcia spadku — a sprawy spadkowe potrafią się ciągnąć latami po tym, jak dziecko skończyło osiemnaście lat.

I rzecz, która zaskakuje najczęściej: zachowek to roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej (art. 991 § 2 k.c.). Nie stajesz się współwłaścicielem domu. Nie dostajesz pokoju na piętrze. Dostajesz kwotę — albo pozywasz o nią tego, kto dom odziedziczył.

Jak policzyć podstawę, od której liczysz ułamek

Tu ludzie mylą się najczęściej, bo patrzą tylko na to, co fizycznie zostało po zmarłym. Podstawa jest inna:

Podstawa = (aktywa − długi spadkowe) + doliczone darowizny i zapisy windykacyjne

Doliczanie darowizn reguluje art. 993 k.c. i to jest sedno całej instytucji. Bez tego przepisu wystarczyłoby rozdać majątek za życia i zachowek zniknąłby sam z siebie. Ustawodawca to przewidział: darowizny wracają na papier przy liczeniu, nawet jeśli dawno nie ma ich w majątku.

Uwaga na długi — one obniżają podstawę. Jeśli po ojcu został dom wart 600 000 zł i kredyt 200 000 zł, liczysz od 400 000 zł, nie od 600 000 zł. To jest ten sam mechanizm, który decyduje o tym, czy w ogóle opłaca się przyjąć spadek.

Darowizna sprzed 15 lat — naprawdę się nie liczy?

To najczęstszy mit, jaki słyszę, i najczęściej kosztowny. Owszem, art. 994 § 1 k.c. mówi, że nie dolicza się darowizn dokonanych wcześniej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku. Ale ten sam przepis stawia warunek, który wszyscy pomijają: dziesięcioletni limit działa tylko dla darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Przekładając na ludzki język:

• Ojciec darował mieszkanie synowi 15 lat przed śmiercią → dolicza się, bo syn jest uprawniony do zachowku. Bez limitu czasu.
• Ojciec darował mieszkanie sąsiadowi 15 lat przed śmiercią → nie dolicza się, minęło ponad 10 lat.

Ta różnica potrafi przewrócić całą kalkulację. Rodziny latami żyją w przekonaniu, że „przepisanie za życia załatwia sprawę", a potem okazuje się, że darowizna z 2005 roku wciąż siedzi w podstawie zachowku. Nie dolicza się natomiast drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych — prezentów urodzinowych nikt nie będzie sumował.

Kiedy zachowku nie ma

Są trzy realne drogi. Pierwsza to wydziedziczenie (art. 1008 k.c.), możliwe wyłącznie z jednej z trzech przyczyn: uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, umyślne przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności spadkodawcy albo jego bliskich (lub rażąca obraza czci), oraz uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Przyczyna musi wynikać z treści testamentu — samo napisanie „wydziedziczam córkę" bez podania powodu jest bezskuteczne.

Druga to zrzeczenie się zachowku umową u notariusza, jeszcze za życia spadkodawcy. Coraz częstsze przy przekazywaniu firm.

Trzecia to nowość, o której mało kto wie: od 22 maja 2023 r. obowiązuje art. 997¹ k.c. Zobowiązany może żądać rozłożenia zachowku na raty, a w szczególnych przypadkach sąd może odroczyć płatność, a w wyjątkowych — nawet obniżyć kwotę. Raty co do zasady nie powinny przekraczać pięciu lat, a przy odroczeniu łączny okres — dziesięciu. To odpowiedź ustawodawcy na sytuacje, w których zapłata zachowku oznaczała sprzedaż jedynego mieszkania.

Ile masz czasu

Pięć lat od ogłoszenia testamentu — tak stanowi art. 1007 § 1 k.c. Nie od śmierci, nie od pogrzebu, nie od momentu, w którym się dowiedziałeś. Od ogłoszenia testamentu.

Jeśli roszczenie kierujesz przeciwko osobie obdarowanej za życia spadkodawcy, termin to pięć lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci (art. 1007 § 2 k.c.). Dwie różne daty startu, jeden termin — i tu ginie najwięcej roszczeń.

Przeczytaj również

• Długi spadkowe — jak nie odziedziczyć długów