Zarząd odpowiada majątkiem prywatnym za długi spółki: co realnie robi D&O

W skrócie: „ograniczona odpowiedzialność" w nazwie spółki z o.o. chroni wspólników, nie zarząd. Zgodnie z art. 299 § 1 Kodeksu spółek handlowych, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania, czyli całym majątkiem prywatnym: domem, oszczędnościami, samochodem. Uwolnić się można tylko przez wykazanie jednej z przesłanek z § 2: wniosek o upadłość lub otwarcie restrukturyzacji we właściwym czasie, brak winy w niezgłoszeniu wniosku albo brak szkody wierzyciela. Ubezpieczenie D&O nie uchyla tej odpowiedzialności, ale finansuje obronę i, w zakresie zapisanym w OWU, samo roszczenie. Warto wiedzieć, co ono realnie robi, zanim podpiszesz uchwałę o powołaniu.

Dlaczego członek zarządu myśli, że jest bezpieczny?

Bo sam mechanizm spółki tak mu podpowiada. Zarząd prowadzi sprawy spółki i ją reprezentuje (art. 201 § 1 KSH), umowy podpisuje „w imieniu spółki", faktury wystawia spółka, długi ma spółka. W mojej praktyce spotykam prezesów małych spółek, którzy dowiadują się o art. 299 dopiero z pozwu, kilka lat po rezygnacji z funkcji. Przepis nie pyta, czy dług powstał z winy zarządu. Pyta, czy w czasie, gdy spółka przestała płacić, zarząd zrobił to, co ustawa każe.

Co dokładnie mówi art. 299 KSH?

Tekst jednolity KSH to Dz.U. 2024 poz. 18. Brzmienie przepisu:

• § 1: jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania.
• § 2: członek zarządu może się uwolnić, jeżeli wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu, albo że niezgłoszenie wniosku nastąpiło nie z jego winy, albo że pomimo niezgłoszenia wniosku wierzyciel nie poniósł szkody.
• § 3: § 1 i 2 nie naruszają przepisów ustanawiających dalej idącą odpowiedzialność członków zarządu.
• § 4: nie odpowiada ten, kto nie złożył wniosku o upadłość w czasie, gdy prowadzona jest egzekucja przez zarząd przymusowy albo sprzedaż przedsiębiorstwa, jeśli obowiązek złożenia wniosku powstał w trakcie tej egzekucji.

Do § 1 i 2 tekst jednolity dodaje przypis: Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 12 kwietnia 2023 r. (P 5/19, Dz.U. poz. 739) uznał przepis za niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim nie pozwala byłemu członkowi zarządu bronić się zarzutem, że wierzytelność stwierdzona orzeczeniem wydanym już po jego odejściu z zarządu w ogóle nie istnieje. Dla osoby, która odeszła ze spółki, to istotna linia obrony.

Ciężar dowodu jest odwrócony: wierzyciel wykazuje tylko dług i bezskuteczność egzekucji, a to członek zarządu musi udowodnić przesłankę zwalniającą. „Właściwy czas" na wniosek o upadłość liczy się według Prawa upadłościowego, a nie według tego, kiedy zarząd „zorientował się", że jest źle.

Jak wygląda solidarność w liczbach?

Anonimowy schemat, żeby zobaczyć arytmetykę. Założenia: spółka ma niezapłacone zobowiązanie 300 000 zł, egzekucja komornicza z majątku spółki okazała się bezskuteczna, zarząd jest trzyosobowy, żaden z członków nie złożył w porę wniosku o upadłość.

• Solidarność z art. 366 § 1 Kodeksu cywilnego oznacza, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich łącznie, od kilku albo od każdego z osobna. W praktyce pozywa tego, kto ma dom i wynagrodzenie.
• Jeśli jeden z członków zapłaci całe 300 000 zł, przysługuje mu roszczenie zwrotne do pozostałych w częściach równych, czyli po 100 000 zł (art. 376 § 1 KC).
• Jeśli jeden ze współdłużników jest niewypłacalny, jego część rozkłada się na pozostałych (art. 376 § 2): dwaj wypłacalni ponoszą po 150 000 zł.

Wniosek: przy trzyosobowym zarządzie Twoje ryzyko nie wynosi „jedna trzecia długu". Wynosi cały dług, z nadzieją na regres.

Kto jeszcze może sięgnąć do Twojej kieszeni?

Art. 299 to nie jedyna podstawa. Z § 3 wynika, że inne przepisy mogą iść dalej. Trzy najważniejsze:

• Wobec spółki, art. 293 § 1 KSH: członek zarządu odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub umową spółki, chyba że nie ponosi winy. § 3 daje ochronę tzw. uzasadnionego ryzyka gospodarczego: kto postępuje lojalnie i działa w granicach uzasadnionego ryzyka, w tym na podstawie informacji, analiz i opinii, nie narusza obowiązku staranności. Roszczenie przedawnia się po trzech latach od dowiedzenia się o szkodzie, najpóźniej po dziesięciu od zdarzenia (art. 297). Jeśli spółka nie pozwie w ciągu roku, może to zrobić każdy wspólnik (art. 295 § 1).
• Wobec wierzycieli za fałszywe oświadczenie o kapitale, art. 291 KSH: przez trzy lata od rejestracji spółki lub podwyższenia kapitału.
• Podatki i ZUS, art. 116 Ordynacji podatkowej (t.j. Dz.U. 2026 poz. 622): za zaległości podatkowe spółki z o.o. członkowie zarządu odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu nie wykazał, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o upadłość lub otwarto restrukturyzację, albo że niezgłoszenie nastąpiło bez jego winy, i nie wskazał mienia spółki pozwalającego zaspokoić zaległość w znacznej części (§ 1). Odpowiedzialność obejmuje zaległości z terminem płatności przypadającym w czasie pełnienia funkcji (§ 2) i dotyczy także byłych członków zarządu (§ 4). Ten sam mechanizm stosuje się do składek ZUS na mocy art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 199), który odsyła m.in. do art. 115–117 Ordynacji. Decyzji o odpowiedzialności nie można wydać po pięciu latach od końca roku, w którym powstała zaległość (art. 118 § 1 Ordynacji).

Tabela: skąd przyjdzie roszczenie i co robi D&O

Kolumna ostatnia to nie opis konkretnego produktu. To lista pytań, które trzeba zadać przy każdej ofercie, bo D&O jest ubezpieczeniem dobrowolnym, a zakres każdorazowo wyznaczają OWU.

Co D&O robi, a czego nie robi?

Konstrukcja, którą warto zrozumieć niezależnie od ubezpieczyciela:

• Ubezpieczonym jest osoba, nie spółka. Polisę zwykle kupuje spółka jako ubezpieczający, ale ochrona przysługuje członkom zarządu, rady nadzorczej, prokurentom, często także byłym i przyszłym członkom organów.
• Obejmuje roszczenia osób trzecich i samej spółki wobec ubezpieczonego z tytułu uchybień w zarządzaniu.
• Koszty obrony (prawnik, biegli, postępowanie) są zazwyczaj kluczowym elementem, bo w sprawach z art. 299 obrona polega na udowodnieniu „właściwego czasu", a to wymaga analiz finansowych.
• Typowe wyłączenia: szkoda wyrządzona umyślnie, korzyści osobiste uzyskane bezprawnie, kary i grzywny administracyjne, roszczenia znane przed zawarciem umowy. Katalog i definicje zależą od OWU.

O co zapytać przed podpisaniem: czy roszczenia z art. 299 KSH i z art. 116 Ordynacji mieszczą się w definicji „szkody"; czy polisa działa w trybie claims made (roszczenie zgłoszone w okresie ubezpieczenia) i jaki ma okres dodatkowego zgłaszania po odejściu z zarządu; czy obejmuje byłych członków; jaki jest limit na koszty obrony i czy zmniejsza on sumę główną.

Czego D&O nie zrobi: nie zdejmie z Ciebie obowiązku złożenia wniosku o upadłość w terminie, nie zapłaci za umyślne działanie i nie zastąpi rzetelnej księgowości, która jako jedyna pozwala udowodnić, kiedy naprawdę powstał stan niewypłacalności.

Spółka to nie JDG: inna odpowiedzialność, inne ryzyko

Przy jednoosobowej działalności właściciel odpowiada za długi firmy całym majątkiem zawsze, bez żadnego art. 299, ale za to po jego śmierci przedsiębiorstwo stoi w miejscu; opisałem to w tekście o pierwszych 48 godzinach po śmierci właściciela firmy. W spółce z o.o. jest odwrotnie: spółka trwa, ale członek zarządu odpowiada za konkretne zaniechanie. Które polisy firmowe odpowiadają na które z tych ryzyk, zestawiamy na stronie ubezpieczenia dla firm.

Przeczytaj również

• Trzy filary sukcesji firmy
• Ubezpieczenie firmy: od czego zacząć